Er is een groeiend probleem onder kinderen, een probleem dat eigenlijk nog geen duidelijke naam heeft. Het is subtiel en wijdverspreid en maakt opvoeden en lesgeven bijzonder uitdagend, soms zelfs uitputtend.
Het gaat om dominantie bij kinderen: een situatie waarin de natuurlijke hechtingshiërarchie wordt omgekeerd van een verticale naar een horizontale verhouding. In plaats van te kunnen rusten in de zorg binnen een veilige, warme relatie met volwassenen, gaan kinderen zichzelf zien als degene die de leiding moeten nemen en bepalen hoe er voor hen gezorgd wordt.
Kinderen in de alfa-positie
Kinderen die deze alfa-positie innemen, laten vaak veel weerstand zien tegenover degenen die hen proberen te leiden. Ze zijn regelmatig gefrustreerd, reageren snel fel en kunnen van binnen veel angst en onzekerheid ervaren, ook al ziet dat er aan de buitenkant vaak heel anders uit.
Ze zien zichzelf als de baas en begrijpen niet waarom anderen de leiding over hen willen nemen. Het is belangrijk om te beseffen dat deze dominante houding niet voortkomt uit kracht, extraversie of aangeboren assertiviteit, zoals vaak wordt gedacht, maar uit wanhoop.
Om welke reden dan ook zijn deze kinderen het vertrouwen kwijtgeraakt dat volwassenen voor hen kunnen zorgen en richting kunnen geven. Hun enige uitweg lijkt dan om het zelf te doen.
Waarom dit ook in liefdevolle gezinnen gebeurt
Er zijn zowel duidelijke als minder zichtbare redenen waarom kinderen het vertrouwen in hun verzorgers verliezen.
Het is begrijpelijk dat kinderen van ouders die fysiek en/of emotioneel afwezig zijn, of overbelast of opgeslokt door eigen problemen, het gevoel krijgen dat ze op zichzelf zijn aangewezen.
Als dit de enige situaties waren waarin we dit gedrag zagen, zou het probleem overzichtelijk zijn. Maar dominantie komt ook voor in liefdevolle gezinnen, bij ouders die zich juist inzetten om hun kinderen de juiste condities te bieden zodat zij zich sociaal en emotioneel kunnen ontwikkelen.
Wat maakt dan dat steeds meer kinderen deze alfa-positie innemen?
Hechting als basis van ontwikkeling
Om dit te begrijpen, moeten we terug naar de basis: wat heeft een kind het meest nodig?
Het antwoord is warme, stabiele hechtingsrelaties.
Hechting betekent dat een kind de ervaring heeft dat het mag bestaan in de nabijheid van een ander: dat het gezien en geliefd wordt om wie het is, dat het ertoe doet, en dat het zich veilig en verbonden mag voelen. Het gaat om een diep gevoel van erbij horen, van loyaliteit en van een plek hebben in de relatie met de volwassene — iemand bij wie het kind hoort, en die bij het kind hoort.
Afhankelijkheid en kwetsbaarheid
Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat gehechtheid een kind afhankelijk maakt van de mensen om hem heen. Dat betekent dat een kind voor zorg en welzijn op een ander moet vertrouwen. Dit is een uiterst kwetsbare positie. Als volwassene verliezen we dat gevoel van kwetsbaarheid soms uit het oog. Toch wordt het weer herkenbaar in alledaagse situaties, zoals wanneer je in een taxi of vliegtuig zit: kan je erop vertrouwen dat iemand anders je veilig naar je bestemming brengt? Het geeft ineens een heel ander perspectief op de “achterbankchauffeur”.*
Vertrouwen en signalen van veiligheid
Wanneer we afhankelijk zijn van iemand, zoeken we voortdurend naar signalen dat ons vertrouwen terecht is. Is deze persoon stevig genoeg om op te leunen? Als ouder kunnen we het gevoel hebben dat we die stevigheid bieden, maar de belangrijkere vraag is: ervaart het kind ons ook zo?
Gevoelige en intensere kinderen
Sommige kinderen vinden het van nature moeilijker om zich aan volwassenen toe te vertrouwen. Bijvoorbeeld omdat zij gevoeliger zijn: ze zien, voelen en registreren meer, waardoor het moeilijker kan worden om te vertrouwen dat een ander hen volledig kan dragen.
Deze kinderen worden vaak omschreven als intens, en de zorg voor hen kan door ouders als extra belastend worden ervaren.
Opvoeding en afhankelijkheid onder druk
Andere factoren liggen in de opvoedcontext. Zo kan een sterk op afstand gebaseerde benadering, zoals het gebruik van time-outs of andere vormen van fysieke en/of emotionele verwijdering, de ervaring van afhankelijkheid onder druk zetten. Ook een sterk egalitaire of “democratische” opvoedstijl, waarbij de natuurlijke leidende rol van de volwassene vervaagt, kan ertoe bijdragen dat kinderen minder goed kunnen rusten in de zorg van hun ouders.
Kracht is niet wat het lijkt
De grootste fout die we kunnen maken, is hun ogenschijnlijke kracht (zoals assertiviteit, dominantie en controlegedrag) verwarren met zelfstandigheid en onafhankelijkheid, met andere woorden volwassenheid.
Dat is het namelijk niet. Wat we zien als kracht, is in feite vaak een teken van wanhoop.
Het kernprobleem wanneer kinderen de leiding nemen, is dat zij niet tegelijkertijd kunnen voorzien in hun hechtingsbehoeften én zich veilig kunnen overgeven aan het proces van opgroeien.
Onvervulde hechtingsbehoeften gaan in zulke gevallen vóór ontwikkeling. De behoefte om te overleven en zichzelf te beschermen komt op de voorgrond, ten koste van relatie-rust en spel — de motoren van emotionele groei.
Wat helpt: herstel van de relatie
Het goede nieuws is dat er veel mogelijk is om de natuurlijke balans te herstellen. Opvoeden is niet bedoeld om een strijd te zijn, en er is altijd hoop om het tij te keren. Onder dominant gedrag schuilt een kind dat verlangt om afhankelijk te mogen zijn en zich kwetsbaar te kunnen toevertrouwen aan iemand die verantwoordelijkheid neemt.
Onze taak is om, door onder andere ons gedrag, overtuigend te laten zien dat wij die persoon zijn. Dat wij te vertrouwen zijn, dat wij kunnen dragen, zorgen en richting kunnen geven. De uitdaging is om onze plek als betrouwbare volwassene opnieuw in te nemen, zodat het kind bevrijd wordt van de last om zelf de leiding te moeten dragen.
*Een “achterbankchauffeur” is een kind dat vanuit onzekerheid de controle probeert over te nemen over iets waarvoor het eigenlijk nog niet verantwoordelijk hoort te zijn.
