Door Gordon Neufeld
Miljoenen Oekraïense kinderen en jongeren zijn ontheemd geraakt sinds de Russische invasie, en een groeiend aantal gastlanden meldt ernstige zorgen over het welzijn van deze kinderen. De verwoestende impact van de oorlog eist een tragische tol van juist die kinderen die hun ouders probeerden te redden, ondanks de hulp van de gastvrije landen die hen hebben opgenomen. Kan hier iets aan gedaan worden?
De sleutel tot het aanpakken van dit probleem ligt in het begrijpen van wat er emotioneel en gehechtheidsgewijs met deze kinderen is gebeurd. Alle signalen wijzen erop dat deze kinderen en jongeren er niet in slagen zich aan te passen aan hun omstandigheden. Dit is begrijpelijk, maar ook rampzalig. Het hoeft niet zo te zijn.
Mensen beschikken over een opmerkelijk vermogen om zich aan te passen, zelfs aan de meest catastrofale omstandigheden, maar dit vereist dat ons brein emotioneel registreert dat we niet kunnen veranderen wat er is gebeurd. Simpel gezegd: pas wanneer dit besef van vergeefsheid doordringt, kunnen de tranen van vergeefsheid vloeien, die ons op hun beurt van binnenuit transformeren en ons de veerkracht geven om zelfs de meest ondenkbare omstandigheden het hoofd te bieden. Zo verloopt aanpassing al sinds mensenheugenis.
Niemand hoeft zich aan te passen aan iets dat nog veranderd kan worden. En dat is precies het probleem met deze oorlog. Het is bijna onmogelijk te accepteren dat hij plaatsvindt, laat staan dat hij nog steeds plaatsvindt. Na verloop van tijd maakt dit ons steeds meer ‘in de wacht’, als het ware, emotioneel verlamd. Terwijl we wachten, worden de emoties die verandering teweeg zouden moeten brengen muf en verzuurd, en verdwijnen de gevoelens van vergeefsheid die ons brein zouden bevrijden. Dit is een emotionele ‘perfecte storm’; een toestand die helaas bij bijna iedereen die erbij betrokken is onopgemerkt blijft. Deze toestand treft ook de volwassenen, maar het zijn de kinderen die we hier proberen te redden, en het is hun ontwikkelingspotentieel dat nu op het spel staat.
Wanneer de gevoelens van gemis en verdriet voor het eerst verdwijnen, gaan we er meestal van uit dat het lijden enigszins is afgenomen, en denken we dat het kind of de adolescent op weg is naar herstel. Weinigen vermoeden dat deze griezelige emotionele kalmte de spreekwoordelijke stilte voor de storm is, die zal overgaan in afleidende symptomen van vastlopen, leerproblemen, gedragsproblemen, aandachtstekorten en een algeheel maar verwoestend verlies van welzijn.
Het is het aanvankelijke verlies van de tedere gevoelens van gemis dat vrijwel altijd het enige veelzeggende teken is van de neerwaartse spiraal die zijn emotionele tol zal eisen als deze niet wordt omgebogen. In plaats van een gemis dat volledig gevoeld wordt, raakt het kind of de adolescent verveeld en geagiteerd, of somber en depressief, of zelfs verdedigd tegen zorgzaamheid. Velen vertonen alle drie de sets symptomen tegelijk. Deze dynamieken brengen hun eigen spiraal voort van eindeloos zoeken naar afleiding, vlucht voor kwetsbaarheid, of verdoving met drugs.
Het dilemma voor zorgzame volwassenen is verschrikkelijk. Het kind uitnodigen om terug te keren naar zijn gemis-gevoelens lijkt wreed, omdat daar juist het lijden ligt. Als zodanig zullen we waarschijnlijk geen vooruitgang boeken, zelfs als we het proberen. Strijden tegen symptomen is niet effectief, omdat het niet bij de kern van het probleem komt. Zulke kinderen aan het praten krijgen is vaak een vergeefse exercitie. Redeneren helpt niet; confrontatie vervreemdt; discipline verergert de zaak, en er is niet genoeg nieuwsgierigheid over om hen bij het leren te betrekken. Dit is het moment waarop een tactische ontwikkelingsterugtrekking nodig is.
Teruggebracht tot de kern, zijn er slechts twee effectieve middelen tegen deze emotionele toestand. Het ene betreft relaties; het andere emotioneel spel.
Wat relaties betreft, moet onze eerste prioriteit zijn het kind of de adolescent opnieuw in te bedden in een trapsgewijze zorgstructuur (cascading care). Dit herstelt niet alleen een gevoel van intrinsieke betekenis, maar is ook de meest waarschijnlijke interventie om gevoelens van verdriet te herstellen. Alleen wanneer een kind samenzijn ervaart binnen de context van gehechtheid, zal het zich veilig genoeg voelen om de gevoelens van gemis opnieuw te laten opkomen. En zodra het hart voldoende verzacht om het gemis voller te kunnen voelen, wordt de vergeefsheid van het opvullen van die gapende gehechtheidsgaten met iets anders dan verdriet vanzelf duidelijk. Aanpassing volgt dan vanzelf. In plaats van te proberen de symptomen aan te pakken, moeten we ons dus richten op het ondersteunen van de zorgzame gehechtheden die nog voor hen bestaan, en aanvullend of als alternatief op het koppelen aan andere zorgzame volwassenen die bereid zijn zich in te zetten. Het onderzoek is eenduidig over de krachtige, herstellende rol van één enkele emotionele band met een zorgzame volwassene.
Wat emotioneel spel betreft: het is wanneer het brein zich in de spelmodus bevindt dat het veilig genoeg wordt om te voelen, en het daaruit voortvloeiende lijden en verdriet enigszins draaglijk lijken. De emotionele speelplaatsen waar ik hier op doel kunnen van alles zijn, maar betreffen meestal de klassieke uitingsvormen die onze culturen doorgaans bieden via muziek, verhalen, theater, schrijven, dans en tekenen. Zodra het hart verzacht tot het punt waarop het gemis gevoeld kan worden, volgt de rest van het herstelproces doorgaans vrij spontaan en automatisch. Dit soort speltherapie hoeft niet gestructureerd te zijn, of zelfs maar geobserveerd te worden, om te werken. Paradoxaal genoeg is spel therapeutisch het krachtigst wanneer de betrokkenen zich het minst richten op resultaten. Soms worden deze emotionele speelplaatsen het best benaderd binnen iemands eigen cultuur en moedertaal. Ik neem aan dat dit zeker zou gelden voor de kinderen van Oekraïne.
Tot slot: we moeten relatie gebruiken om deze kinderen naar het emotionele spel te leiden dat ze nodig hebben, en we moeten emotioneel spel gebruiken om hen naar de trapsgewijze zorgrelaties te leiden die ze nodig hebben. Ik ben ervan overtuigd dat al het beschikbare bewijs wijst op deze twee wegen als de meest veelbelovende. Spel en relatie kunnen zeker worden ingebed in formele programma’s, maar dat hoeft niet om effectief te zijn. Gelukkig zijn deze twee natuurlijke wegen naar welzijn universeel toegankelijk en vereisen ze als zodanig geen uitgebreide expertise of speciale training om te worden toegepast. Door gebruik te maken van de eigen antwoorden van de natuur op menselijke aanpassing, kan iedereen die geeft om deze kinderen uiteindelijk het verschil maken.
Wil je meer leren?
De situatie van Oekraïense kinderen, jongeren en gezinnen vraagt om meer dan alleen praktische opvang en ondersteuning. Juist in tijden van oorlog, verlies en ontheemding zijn verbinding, hechting en emotionele ontwikkeling van cruciaal belang.
Werk je binnen een organisatie?
Voor organisaties die werken met Oekraïense kinderen, jongeren en gezinnen bieden we incompanytrainingen en maatwerk in het Nederlands, Engels en Oekraïens. Op de website vind je ook meer informatie over het Oekraïense weeskinderenproject.
Neem contact met ons op om een infosessie in te plannen en samen te verkennen wat er voor jullie organisatie mogelijk is.
Ben je ouder, pleegouder of een steungezin?
Ook voor ouders en verzorgers zijn er passende cursussen beschikbaar. Bekijk ons Nederlandstalige aanbod of het aanbod in het Engels en Oekraïens.
Op de hoogte blijven?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief onderaan de homepage om op de hoogte te blijven van ons Nederlandstalig cursusaanbod en onze agenda.
