Buikpijn, monsters in de kast, hoofdpijn, bang in het donker en risicovol gedrag. Vaak handen wassen en herhalende gedragingen. Dit zijn allemaal uitingen van alarm. Als je over deze uitingen nadenkt, voelt dat waarschijnlijk niet bepaald speels, maar juist spel is vaak precies wat nodig is om het alarmsysteem van kinderen gezond en goed functionerend te houden.
Het alarmsysteem zit diep in onze hersenen, prachtig ontworpen door de natuur om voor ons te zorgen door ons dicht bij degenen te houden die voor ons zorgen. Omdat hechtingsinstincten echt overlevingsinstincten zijn, is wat ons het meest alarmeert de scheiding van de mensen en dingen waaraan we gehecht zijn.
Hoe kinderen verschillend reageren op alarm
Kinderen gaan op verschillende manieren om met alarm. Bij sommigen is het alarmsysteem zeer prikkelbaar, vergelijkbaar met een brandalarm dat al afgaat door een paar rookdeeltjes. Bij anderen is scheiding, de echte bron van alarm, te pijnlijk om onder ogen te zien, waardoor de hersenen andere redenen aan het alarm toekennen. Hier ontstaan vaak “irrationele” angsten die zich kunnen manifesteren in angst voor bijvoorbeeld spinnen, slangen, spoken, vliegen, toetsen of vreemden.
Bij weer anderen is het alarmgevoel zelf te kwetsbaar om te voelen. Deze kinderen ervaren de lichamelijke verschijnselen van alarm, zoals onrust en gejaagdheid, zonder zich bewust angstig te voelen. Wanneer verdedigingsmechanismen heel diep gaan, krijgen we kinderen die niet bezorgd, rusteloos of geagiteerd lijken; in feite lijken ze vaak koel als ijs. Dit zijn de kinderen en tieners voor wie “geen angst” het motto is; de adrenalinekick wordt voor hen een ervaring van opluchting, en ze zoeken die op via gevaarlijk en risicovol gedrag en soms door zichzelf te snijden of te branden.
Het doel van een goed werkend alarmsysteem
We kunnen zien dat een goed functionerend alarmsysteem kinderen “gevaarssignalen” geeft die ze kunnen voelen en waarop ze kunnen reageren. Wat kunnen we doen om de alarmsystemen van onze angstige, dwangmatige, rusteloze of risiconemende kinderen te ondersteunen, zodat ze werken zoals de natuur het bedoeld heeft en ze naar die bescherming en voorzichtigheid brengt die ze soms nodig hebben?
Spel als weg naar herstel
Zoals we steeds vaker zien bij allerlei vormen van onevenwichtigheid of emotionele vastzitten, kan spel de weg vooruit zijn. Drie soorten spel kunnen een gezond, goed afgesteld alarmsysteem ondersteunen.
1. Spel om het alarmsysteem te reguleren
De eerste kan worden gezien als “alarmsysteem-regulerend spel”: een gezonde dosis alarm in een speelse context. Dit soort spel maakt al sinds mensenheugenis deel uit van onze culturele wijsheid, zoals blijkt uit de intuïtieve manieren waarop we met baby’s en kinderen spelen: kiekeboe, verstoppertje en het voorlezen van sprookjes en kinderrijmpjes met een beetje duisternis erin.
Mijn zonen speelden graag “Mama is HONGERIG!!”. Wanneer ik merkte dat het alarm in hen opliep en een beetje vastzat, kondigde ik luchtig en luid aan: “Jongens, ik krijg ZO’N HONGER!!!” Ze gilden van speelse angst en plezier terwijl ze door het huis renden en ik hen achterna zat, wanhopig mijn “hongerige kaken” (mijn armen) ontwijkend. Dit soort spel helpt het alarmsysteem te resetten en weer in evenwicht te komen in een veilige context. Voor oudere kinderen en tieners kan een beetje eng spel bestaan uit kampvuurverhalen, spookhuizen en zelfs enge films.
2. Spel en moed
Het tweede type spel dat een gezond alarmsysteem ondersteunt, draait om het thema moed. Moed is een prachtige “oplossing” voor alarm. Als de omstandigheden gunstig zijn, kunnen onze kinderen tegelijkertijd hun verlangen en hun angst (alarm) voelen, en daardoor dappere risico’s nemen om een gewenst doel te bereiken. Bijvoorbeeld: als ze bang zijn om op het podium te staan maar graag willen meedoen aan de schoolvoorstelling, kunnen ze de moed vinden om de “draak” van plankenkoorts te verslaan om de “schat” van deelname te bemachtigen.
Er zijn veel soorten spel die zaadjes van moed kunnen planten, van touwenparcours en piratenspel tot het lezen van verhalen over moedige daden en doen alsof je ontdekkingsreizigers bent die grote moeilijkheden overwinnen.
3. Spel en verdriet
Tot slot is er een derde soort spel waarbij een beetje verdriet wordt opgewekt om het alarm te laten zakken; er is zoveel verwijdering waarmee onze kinderen worden geconfronteerd waarbij het enige wat rest is het voelen van de onvermijdelijkheid van de situatie.
Alles met een licht melancholische toon kan leiden tot wat verdriet, wat helpt om alarm te transformeren naar machteloosheid en zo uit het systeem van onze kinderen te laten wegvloeien. Liedjes, verhalen, films en zelfs verhalen over geliefde huisdieren of familieleden die zijn overleden zijn allemaal indirecte manieren om het verdriet te ondersteunen dat zo vaak nodig is om het alarmsysteem goed afgesteld en gezond te houden.
Conclusie: spel als regulatie van het alarmsysteemocus op relatie
Deze drie vormen van spel: alarmerend spel tot regulatie, moedspel en verdrietspel, kunnen onze kinderen ondersteunen in het ontwikkelen van gezonde en goed werkende alarmsystemen. Spel lijkt vaak vrijblijvend en “voor de lol”, maar kan diepe effecten hebben in het transformeren van een ontregeld alarmsysteem naar een systeem dat ons juist helpt veilig en verzorgd te blijven, precies zoals de natuur het bedoeld heeft. Nogmaals: spel kan ons redden!
Wil je meer leren?
Op dit moment zijn we volop in ontwikkeling met nieuwe cursussen rondom Spel & Hechting en Spel & Emotie, evenals de cursus Het Alarmspectrum. In deze programma’s verkennen we hoe spel een brug kan vormen naar verbinding, emotionele ontwikkeling en het begrijpen van het innerlijke alarmsysteem van kinderen. De cursussen worden momenteel in het Engels aangeboden, maar we werken eraan om ze binnenkort ook naar het Nederlands te vertalen en beschikbaar te maken.
Op de hoogte blijven?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief onderaan de homepage om op de hoogte te blijven van ons Nederlandstalig cursusaanbod en onze agenda.
Wil je alvast starten? Dan kun je deze cursussen nu al in het Engels volgen en direct beginnen met verdiepen en toepassen in de praktijk.
